De Erecode door Kwame Anthony Appiah

De erecode. Hoe morele revoluties plaatsvinden. 262 blz. Uitgeverij Boom 2016 vertaling Willem Visser. Oorspronkelijke tittel The honorcode. How moral revolutions happen 2010

Ik was in de boekhandel aan de Oude Gracht in Utrecht. Met twee boeken in mijn hand liep ik voor ik ging afrekenen nog even naar de afdeling Filosofie om te zien wat er aan nieuwe publicaties was. Te midden van de stapels nieuwe boeken zag ik een niet al te dik boek met de titel Erecode. Ik pakte het op omdat op de een of andere manier de titel me intrigeerde. Wat doet een boek met de titel Erecode op de afdeling filosofie. Van de auteur had ik nog niet eerder gehoord: Kwame Anthony Appiah. Maar dat zegt natuurlijk meer over mij dan over hem. Kwam hij uit een Afrikaans land? Op de cover gedeeltelijk een antwoord op deze vraag: Brits-Ghanese Filosoof en hoogleraar filosofie aan NY University. Zijn niet geheel Westerse afkomst zou misschien kunnen verklaren waarom hij opkomt voor een herwaardering van de eer, dacht ik, want welke moderne op Europese leest geschoeide filosoof zou op deze gedachte kunnen of durven komen. ‘Eer’ is toch juist de bron van alle ellende in de wereld samen met ‘religie’ gonst het om me heen. Zijn ze zelfs niet twee handen op één buik?
Ik legde het boek terug, maar niet nadat ik toch even erin gebladerd had. Ik las in het eerste hoofdstuk over een duel van de bekende veldheer en staatsman Wellington toen hij premier was met een andere edelman. Het intrigeerde me meteen. Het duel als model van gentlemanesque gedragen is volkomen in vergetelheid geraakt. Terecht, maar hoe en waarom? Een andere hoofdstuk ging over de binding van de voeten van Chinese vrouwen gedurende vele eeuwen. Daar hoor je niets meer over, maar inderdaad een bijna duizend jarige praktijk die verdwenen is als sneeuw voor de zon. Op één lijn hiermee de geschiedenis van de slavernij. Hoe was deze mogelijk, maar vooral hoe kwam het dat de slavernij als wettelijk toegestaan fenomeen, in korte tijd verdween? Ik stond amper vijf minuten met Erecode in de handen om te weten dat dit een bijzonder boek was. Ik had al twee boeken uitgekozen. Daarom legde ik het terug. Misschien ook wel omdat ik toch twijfelde of het zo’n goed idee is om ‘eer’ in onze tijd weer voor het voetlicht te plaatsen. Niet omdat ik zelf denk dat ‘eer’ niet een buitengewoon belangrijk motief of incentief is in het leven van een mens en in maatschappij en politiek, maar omdat het iets heeft van een roepende in de woestijn. Hoeveel mensen stoppen de oren niet toe als een pleidooi gevoerd zou worden voor de ‘eer’. Roept dat niet onmiddellijk associaties op met zoiets afschuwelijks als ‘eerwraak’ waarvan vooral vrouwen slachtoffer worden?
Eenmaal thuis liet me de gedachte aan het boek niet los. Een paar weken later – de naam van de auteur was me intussen ontschoten en ook de precieze titel stond niet meer precies voor de geest – was ik weer in de boekhandel. Een moment meende ik dat het boek afgevoerd was totdat ik nog een exemplaar zag liggen met de titel Erecode (The Honor Code).
Bij een kopje cappuccino in het nabijgelegen Oudaen las ik alvast het voorwoord. Dit bevestigde voor mij dat Kwame Appiah iets heel belangrijks op het spoor is in zijn pleidooi voor de bijzondere rol van eer in mens en samenleving. En dat juist eer een belangrijke motor kan zijn in de afschaffing van ongelijkheid en moreel onaanvaardbare praktijken als eerwraak en discriminatie in allerlei vormen. Inmiddels heb ik het boek gelezen en ik ben blij dat ik met deze filosoof kennis heb gemaakt. Hij heeft ons echt iets te zeggen wat kan helpen om helderheid te brengen in de discussies in onze tijd.
Een veranderende tijd en wereld en een multiculturele samenleving brengt met zich mee dat soms vanzelfsprekende gebruiken in een andere daglicht komen te staan. Ooit waren in ons land vrouwen politiek onmondig, en kort daarvoor nog mannen indien ze arbeiders waren. We kunnen ons dat nu niet meer voorstellen. Kwame Appiah toont aan de hand van zijn voorbeelden aan dat morele argumenten en verontwaardiging rond aanvechtbare zaken als regel altijd hebben bestaan, maar dat ze op zich onvoldoende in staat waren een doorbraak te bewerkstellingen. Hij laat zien dat het op beslissende momenten de eer was die de beslissende stoot gaf tot een razendsnelle morele revolutie zoals afschaffing van slavernij. De arbeidersklasse in Engeland ( en Europa) werd zich bewust dat hun arbeid in het zweet des aanschijns op één lijn stond met het werk van slaven onder zweepslagen en boeien. Zij zagen in de slavernij van anderen allereerst een minachting voor hun arbeid als vrije mensen. Daarom aldus Appiah verzetten zij zich in korte tijd tegen de slavernij in de koloniën. Het ging dus om hun eigen eer en eerlijke arbeid. Mede door dit protest ging het Verenigd Koninkrijk slavernij als eens schande beschouwen, een smet op het blazoen van deze wereldmacht van aanzien. Ook in de kwestie van het duelleren en van de voetbinding laat de auteur zien hoe eer uiteindelijk de doorslag gaf in de veranderingen. Altijd was er vanwege moraal of religie of zelfs wet afwijzing van duelleren geweest. Hetzelfde geldt het in onze ogen bizarre en pijnlijke van de voetbinding. Er waren altijd stemmen die moreel protest aantekenden, – en dat was nodig en goed – maar pas toen de eer op het spel stond, de eer van China op het wereldtoneel, verdween de voetbinding adembenemend snel. Net als op een andere manier het duel.
Appiah besluit zijn boek met een hoofdstuk over de eerwraak. Jazeker. In de verste verte niet om begrip hiervoor te vragen als een onvermijdelijk deel van bepaalde culturen. Hij wijst eerwraak in alle vormen af. Hij toont ook het schandelijke mechanisme hierachter aan. Hij geeft wel een strategie aan die succesvol zou kunnen zijn in de strijd tegen eerwraak. Mensenrechtenorganisaties moeten samen met groeperingen in de landen en culturen zelf samenwerken om landen, volken of stammen waar eerwraak plaatsvindt tot de ontdekking te laten komen dat het een schande is die rust op een hele natie die zulke gebruiken toelaat.
Maar laten we ons niet in een soort zelfgenoegzame slaap laten sussen door onze verontwaardiging over eerwraak in bepaalde culturen alsof onze eigen samenleving of Westerse wereld geen schandelijke zaken zou dulden die maar al te gewoon worden gevonden. In feite gaat het boek natuurlijk over de eer en de waardigheid van iedere mens, ongeacht, geslacht, afkomst, huidskleur, religie etc. etc. Morele argumenten treffen pas doel tegenover verwerpelijke zaken als onrechtvaardigheid, ongelijkheid, onvrijheid wanneer het onze eer als persoon, groep, volk, land, cultuur, mensheid te na is

(c) Martin Los

Luther. Een nieuwe biografie door Lyndal Roper

Martin Luther. De biografie. Door Lyndal Roper. 2016 Londen. Nederlandse vertaling 2017 Ambo/Anthos Robert Hartmans en Dirk Jan Snel

Aan de vooravond van vijfhonderd jaar Reformatie in 2017 verscheen een nieuwe biografie van Maarten Luther. De auteur is Lyndal Roper, hoogleraar geschiedenis in Oxford. Valt er nog iets nieuws te schrijven over zo’n bekende figuur als Luther, is de eerste gedachte die opkomt. Wat feiten en ideeën betreft nauwelijks. Maar geschiedenis bestaat uit veel meer. Dat blijkt uit het boek van Roper. Geschiedschrijving is ook verwondering, interpretatie en ordening. Als geboren Australische kijkt ze met een frisse blik naar de persoon van Luther en zijn tijd en omgeving.
Misschien is Roper wel de eerste vrouw die zich er toe gezet heeft een uitvoerige biografie van Luther te schrijven. Zij is er tien jaar mee bezig geweest. De omvangrijke briefwisseling van Luther met vrienden, medestanders, tegenstanders, en vijanden heeft ze bestudeerd in de volgorde waarin de brieven geschreven zijn. Heel haar interesse was gericht op de innerlijke ontwikkeling van de belangrijke Reformator om vandaaruit inzicht te krijgen in de handelwijze en de gevolgen daarvan en voor de lezer begrijpelijk te maken.
In tegenstelling tot onderzoekers die zich richten op zijn ideeën  zoals de rechtvaardiging door het geloof en de gewetensvrijheid, en de doorwerking daarvan in kerk, politiek en maatschappij, verdiept Roper zich allereerst in de gewone en tastbare dingen. Woonomstandigheden, financiën,  ziektes, menselijke omgang, vriendschappen, seksualiteit.
In het eerste hoofdstuk bijvoorbeeld beschrijft ze de mijnbouw in Mansfeld waar Hans Luther, de vader van Maarten, ondernemer was. Een hard en heel onzeker leven. Men moest investeren in materiaal en mensen, geld lenen, terwijl aan de buitenkant niet te zien was of dat deel van de berg dat jij bij opbod pachtte, zilver bevatte. Je moest geluk hebben. Booming business, maar niet voor iedereen en niet voor lang, ook niet voor Hans en zijn gezin. Hierdoor creëert Roper een duidelijke achtergrond voor persoon en leven van Luther.
Interessant is bijvoorbeeld ook dat Wittenberg doordat Luther er ging wonen als augustijner monnik en professor, in korte tijd zoveel studenten aantrok dat een hele stad uit de grond moest worden gestampt. De instandhouding van de universiteit legde een hele verantwoordelijkheid op Luther die hem feitelijk aan een territorium bond, anders dan humanisten als Erasmus die door Europa reisden. De enige buitenlandse reis die Luther maakte was in 1510 maakte, zeven jaar voor de beroemde 95 stellingen die hij bevestigde op de deur van de slotkapel in Wittenberg. Roper heeft zeker geen lofrede op Luther geschreven zoals zo vaak gebeurt met stichters van wie alle plooien worden gladgestreken. Ze brandt hem ook niet af zoals in de loop der tijd door tegenstanders is gebeurd. Soms uit ze haar bewondering, maar ook maakt ze geen geheim van dingen waar ze moeite mee heeft. Bijzondere aandacht schenkt ze aan de angsten, de twijfels, de vurigheid en humor, de woede en onbuigzaamheid van Luther. Niet omwille van deze emoties zelf, maar om hun effect te laten zien op de ontwikkeling van Luther en zijn verhouding tot medestanders en vrienden van wie hij gaandeweg velen van zich vervreemdde.
Lyndal Roper komt tot de conclusie dat de Reformatie als beweging van hervorming van de kerk succesvoller was geweest wanneer Luther net als zijn vriend Melanchton geneigd was, meer bereid was geweest tot compromissen sluiten met de andere protestantse stromingen in die tijd. Ze voert dit voor een belangrijk deel terug op zijn karakter. Daardoor bleef volgens haar de Hervorming van Luther tamelijk beperkt tot delen van Duitsland.
Meest bevreemdend vindt zij dat Luther uiteindelijk vasthield aan de werkelijke tegenwoordigheid van Christus in het sacrament van brood en wijn. Hij verafschuwde de Rooms-katholieke kerk geleid door de paus in Rome om allerlei redenen, hij schafte veel Roomse zaken zoals kloosters en ordes, aflaten, heiligenverering, private Missen, de sacramenten (op doop en avondmaal na) af, maar toch hield hij vast aan iets dat hij niet kon verklaren en waaraan hij toch vasthield: de onverklaarbare tegenwoordigheid van de Heer in het heilig sacrament van de communie. Dit is precies het mysterium fidei (mysterie van het geloof) van de katholieke kerk.
In een interview geeft Roper toe dat ze een soort haat/liefde verhouding heeft tot Luther omdat zij op bepaalde punten bewondering voor hem heeft, zijn vernieuwingsdrang, doorzettingsvermogen, literaire productiviteit (onder andere Bijbelvertaling), zijn herkenbaarheid als mens en op latere leeftijd genieter van de aangename dingen van het leven. Maar ze heeft duidelijk afkeer van de antisemitische kanten van Luther in zijn geschriften en uitlatingen in gezelschap. Dit gedrag is volgens haar niet te verklaren of te vergoelijken met een verwijzing naar de cultuur van die tijd.
Deze biografie van Luther geeft veel stof tot nadenken. Wellicht binnen Lutherse kringen. Maar ook in het gesprek tussen de kerken. Niemand zal zich meer met huid en haar willen identificeren met de verschillende standpunten van 500 jaar geleden. Niemand is gediend bij een herdenking waarbij ieder zijn gelijk van vijf eeuwen geleden probeert te halen. Gedenken is vooruitzien. Hervorming is een proces dat steeds opnieuw nodig, en dat geen kerk op stroming voor zichzelf kan claimen als iets dat voltooid is. Er is in de loop van de laatste vijftig jaar veel meer toenadering en begrip gekomen. Er is overeenstemming bereikt op veel punten nu de mist van de verzuiling is opgetrokken. We leven in een andere tijd, met nieuwe vragen. Daarvoor is alle hands aan dek nodig. Moge deze biografie daaraan bijdragen.

© Martin Los