De Nederlandse Paus Adrianus van Utrecht 1459-1523

auteur Twan Geurts. Uitgeverij Balans 2017


Twan Geurts heeft een mooi boek geschreven over paus Adrianus VI en zijn unieke levensverhaal. Deze Nederlandse paus werd in Utrecht geboren op de hoek van de Brandsteeg en de Oudegracht. Hij genoot zijn opleiding in de sfeer van de Broeders van het gemene leven (Moderne devotie). Deze levensvisie had grote invloed op hem en daardoor ook op zijn latere houding als geestelijke in de kerk. Hij studeerde theologie in Leuven. Daar doceerde hij later zelf en bekleedde allerlei leidinggevende posities. Intussen bezorgde zijn pastoorschap van Goedereede hem een bron van inkomsten zonder dat hij zich daadwerkelijk voor zijn parochie hoefde in te zetten, want helemaal volgens de praktijk in de tijd huurde hij daar iemand anders voor in. Dat kerkelijke ambten gunsten waren die verleend werden zonder dat men er iets voor hoefde te doen, en die men zelfs kon opstapelen, was overigens een van de misstanden die geerfd waren uit de feodale tijd en de Middeleeuwen. Adrianus zou later zelf naast andere misstanden dit oneigenlijke gebruik van kerkelijke ambten en de daarmee gepaard gaande verrijking bestrijden en verbieden als paus.
Zijn ster steeg in Leuven gestaag. Erasmus was een van zijn vrienden en geestverwanten. Hij werd persoonlijke tutor van de jonge prins Karel V. Toen deze koning werd van Spanje zond hij Adrianus als vertrouweling naar dat land om namens hem gouverneur te zijn. Hij werd bisschop van Tortosa. Enige jaren later volgde zijn uitverkiezing tot kardinaal.
Toen de in weelde badende paus Leo x in 1521 plotseling overleed, kozen de in Rome aanwezige kardinalen Adrianus tot paus. Twan Geurts beschrijft uitgebreid hoe die pauselijke kiescollege er toe kwam een volslagen vreemdeling uit te kiezen voor het Petrusambt. Uiteraard speelde machtsverhoudingen binnen en buiten de kerk daarbij een rol. Op een keerpunt in de geschiedenis van Europa en van de kerk werd deze Nederlander zonder dat hijzelf in Rome was tot zijn eigen verbazing verkozen tot paus.
Het duurde nog wel even voordat het bericht van zijn uitverkiezing hem in Spanje bereikte. En pas na een half jaar kwam hij in Rome aan. Twan Geurts vertelt deze tocht en alle gebeurtenissen heel boeiend aan de hand van bronnen die gelukkig bewaard gebleven zijn. In Rome heerste op dat moment de pest. De Italianen hadden moeite met deze vreemdeling die hun taal niet sprak. Bovendien voerde hij een verregaande versobering in aan het pauselijke hof. Hij vaardigde besluiten uit waarmee hij deze eenvoud ook oplegde aan de andere hoogwaardigheidsbekleders. Dat werd hem niet in dank afgenomen. De situatie werd er niet beter op omdat Adrianus een staf van Nederlanders en Vlamingen om zich heen had verzameld. Het had natuurlijk te maken met zijn onverwachte uitverkiezing.
Niemand weet hoe anders het gelopen zou zijn als Adrianus langer geleefd zou hebben maar al na anderhalf jaar stierf hij. Het gerucht ging dat hij vergiftigd zou zijn, maar door aanwezige artsen is dat ontzenuwd. Ook volgens medici die door Twan Geurts bij het schrijven van zijn boek geconsulteerd zijn, lijkt nierbekkenontsteking met bloedvergiftiging de oorzaak te zijn.
Ik was meerdere malen tijdens het lezen van het boek echt geraakt vanwege de tragische lotgevallen van Adriaan Floriszoon. Vier jaar nadat zijn voorganger Leo X Luther in de ban had gedaan, werd hij paus. Het tijd was toen niet meer te keren. Adrianus deed zijn best om hervormingen in de kerk door te voeren, maar Luther en de zijnen waren niet meer te houden in hun kritiek op Rome en het pausschap. Wat Adrianus voorstelde en de wijze waarop waren tegen dovemansoren gericht.
In diezelfde tijd dreigde voortdurend oorlog tussen Karel V die naast koning van Spanje ook keizer geworden was van het Heilige Römische Reich, en de koning van Frankrijk. Adrianus probeerde neutraal te blijven, maar moest uiteindelijk toch machteloos toezien hoe beide machten elkaar dwars zaten. Dat was des te pijnlijker en teleurstellender omdat de sultan van het Ottomaanse rijk Sueleyman het bolwerk Rhodos innam waardoor de weg vrij was om Europa binnen te trekken en eventueel zelfs naar Rome op te trekken.
Misschien maakt dit het boek van Twan Geurts zo boeiend. Er zijn paralellen met vijf honderd jaar later. Europa lijkt weer verdeeld tussen Noord (Duitsland en omringende landen) en Zuid (Frankrijk etc.). Tegelijk zien we de instabiliteit in het Oosten. Turkije dat onvriendelijke taal richting Europa spreekt. Bovendien lijkt het populisme uiting van onvrede onder de bevolking in Europa tegenover de bestaande elite vergelijkbaar met de onrust ten tijde van Luther.
Tegelijk zien we een paus die ook van ver is gekomen, paus Franciscus, die de kerk wil hervormen en allerlei hervormingen doorvoert in de curie en voorbeeld is van versobering. Niet iedereen in Rome neemt hem zijn stijl van leiding geven in dank af.
Twan Geurts is er in geslaagd onze landgenoot paus Adrianus tot een mens van vlees en bloed te maken wiens bijna hopeloze uitgangspositie de lezer aangrijpt en wiens onmacht je meevoelt. Tegelijk wekt het verhaal van Adrianus zoals Twan Geurts het beschrijft trots en bewondering. In zijn verlangen naar soberheid en laagkerkelijker kerk is Adrianus toch echt iemand uit de polder.
Adrianus is bijgezet in de Santa Maria dell’ Anima, vlak bij de Piazza Navona, in de muur links van het altaar. In September 2016 mocht ik daar de Mis leiden met een groep pelgrims uit Nederland op bezoek in Rome. We moesten het toen nog doen zonder dit mooie, ontroerende boek van Twan Geurts. Iedereen die nu naar Rome gaat kan ik aanraden eerst De Nederlandse Paus te lezen. Maar als je dit boek leest, loop je voor je gevoel al door Rome, en Utrecht en Leuven en reis je met Adrianus mee vanuit Tortosa in Spanje over zee naar Vatikaanstad.

© Martin Los

Anderen heeft hij gered, maar zichzelf redden…..

Montana Smith Henderson Ned. Vertaling Dirk-Jan Arensman Meulenhoff 2017. Oorspronkelijke titel The Fourth of July Creek 2014

Een maatschappelijk werker in de tachtiger jaren in de ruige onherbergzame Amerikaanse staat Montana zet zich met huid en haar in voor gebroken gezinnen en jongeren die opgegroeid zijn in huiselijk geweld en verwaarlozing. De prachtige maar grimmige natuur en het weerbarstige landschap van Montana lijken de harde werkelijkheid van veel bewoners te weerspiegelen in hun karakters en lotgevallen. Deze maatschappelijk werker, Pete, maakt zelf ook deel uit van een ontwricht gezin. Zijn vrouw en hij zijn ieder zo op zichzelf gericht geweest dat hun relatie stuk gelopen is. Hun dochter neemt als tiener de benen, onvindbaar voor haar ouders. Ze raakt als minderjarige in de ban van wat we tegenwoordig (ten onrechte) een loverboy noemen.
Als professonial gaat Pete heel ver om jongeren enige bescherming te bieden. Nu alle maatschappelijk werk en jeugdzorg aan strenge protocollen onderworpen zijn komt zijn houding als heel onprofessioneel over, maar dat geldt misschien wel van pioniers op alle gebieden. Bovendien waren er nog geen personal computers, elektronische patiëntendossiers, en IPhones. Het gaat er soms stevig aan toe. Maar hij kent zijn beperkingen en onmacht. Als vader die wanhopig op zoek is naar zijn dochter voelt hij echter persoonlijk de pijn en het berouw diep in zichzelf. De geneesheer die anderen zo goed en zo kwaad helpt, zelfs meer dan van hem verwacht mag worden, kan zichzelf en zijn gezin niet helpen.
Die innerlijke onrust over zijn dochter, die hem nooit los laat, is doorheen de roman steeds voelbaar in Q&A fragmenten waarin in de vorm van vraag en antwoord met een interviewer de dochter aan het woord komt.
In de meeste gevallen krijgt Pete zijn pupillen aangewezen door de rechter in het district, maar hij heeft zelf ook oog voor jongeren waar iets mee is. Zo gaat hij uit eigen beweging achter een jongen aan die met zijn vader, Pearl, op ontoegankelijke plekken in de bergen blijkt te leven. Deze vader is in de ban van een apocalyptische visie waardoor hij overtuigd is dat de wereld zal vergaan door satanische machten, maar hijzelf zal gered worden. Het is in de tijd dat president Reagan wordt neergeschoten. Complottheorieën alom.
Als de FBI deze Pearl en zijn zoon op het spoor komt en helikopters inzet om hem te vinden bevestigt dit voor de man en zijn zoon dat boze machten het op hen gemunt hebben. Pete blijft in Pearls ogen als vertegenwoordiger van de overheid verdacht ondanks dat hij hen probeert te helpen tegen honger en kou. Door zijn contacten met de gezochte Pearl begint de FBI Pete ook te wantrouwen. Gaandeweg komt Peter erachter wat in het gezin van Pearl is gebeurd waarin waan en werkelijkheid soms nauwelijks van elkaar te onderscheiden waren, en hoe het komt dat de moeder en de kinderen spoorloos zijn. Er heeft zich een groot familie drama afgespeeld.
De rauwe werkelijkheid van ontwrichte gezinnen, de weinig verfijnde omgang van de bewoners in dat deel van Amerika, de ontvankelijkheid voor allerlei sekten en einde der tijdenbewegingen, maken dat je als lezer de ruwheid van de mensen, hun lotgevallen en landschap haast lijfelijk voelt. Het schuurt en schrijnt door alle 37 hoofdstukken en 452 bladzijden.
Montana is het debuut van Smith Henderson, die tot de publicatie van deze roman op een Reclamebureau werkte als adman. Hij heeft er tien jaar aan gewerkt.
Het boek eindigt tamelijk diffuus. Alsof je wakker wordt na een nachtmerrie die door je hoofd blijft spoken. Voor zover de roman iets van een detective heeft, is er een ontknoping. Maar Montana is veel meer dan een Whodunnit. Er is voor de lezer geen verlossing, behalve een appel tot mededogen. Want het boek is uit, maar de werkelijkheid gaat door van jongeren die opgroeien in een harde wereld van geweld en verwaarlozing.
In elk geval nodigt Montana uit om niet te snel te oordelen maar ook menselijkheid en liefde waar te nemen waar de ellende het tegendeel lijkt te bewijzen. Wend je gelaat niet af, lijkt mij de oproep van deze roman. Ook Montana is deel van onze menselijke werkelijkheid. Pas toen Sint Franciscus de melaatse omarmde omdat hij in die misvormde Christus zag, kwam er een diepe vrede over hem.

(c) Martin Los