Nieuwe geest
Wie regelmatig de eucharistie meeviert in de rk kerk in ons land, zal het niet ontgaan zijn dat het woordje “preek” in officiële publicaties vervangen is door “homilie”. Zo ook in de liturgieboekjes als “Bron van christelijke geest”. Dat zijn die dunne boekjes met de lezingen, liederen en gebeden voor de eucharistie die elke zondag tegen geringe betaling gereed liggen in het kerkportaal. Dus ook de gewone kerkganger kent het woord “homilie”inmiddels. Tussen de evangelielezing en de geloofsbelijdenis staat in deze boekjes tegenwoordig “homilie”. Maar waarom? En wat betekent die term?
Het was de wens van het 2e Vaticaanse Concilie dat er elke zondag in de Mis gepreekt zou worden. Het was een nieuwe geest die ging waaien. Voor die tijd was het lang niet altijd het geval dat er een preek gehouden werd. Hitte in de zomer, koude in de winter, grote toeloop van communicanten konden aanleiding geven geen preek te houden.
De preek waarover het Concilie sprak, zou dicht moeten aansluiten bij de Schriftlezingen. Ze zou verder pastoraal van aard moeten zijn. Sindsdien is de preek niet meer weg te denken uit de Eucharistie. Ze is een wezenlijk onderdeel van de viering geworden.
Homilie
Omdat “preek” in de oren van velen een wat negatieve, moralistische klank had gekregen, werd voor de “toespraak” van de priester na het Evangelie een oud-christelijke woord van stal gehaald: homilie. Dit Griekse woord betekent oorspronkelijk: woordje, gesprekje.
Het heeft lang geduurd voordat het begrip “homilie”in de Nederlandstalige liturgie gangbaar geworden is. “Preek” mocht dan een wat negatieve klank hebben vanwege de gedachte aan de opgeheven vinger, maar zou “homilie” niet (wereld)vreemd overkomen?
Inderdaad zie ik nog niet snel iemand tegen mij zeggen: “Nog bedankt voor de mooie homilie!” Zo blijkt ook het al heel lang gebruikelijke woord “eucharistie” voor veel gelovigen toch nog steeds iets te deftig om het zelf in de mond te nemen. “Mooie Mis” of “Fijne viering” zijn gebruikelijke uitdrukkingen. Met “bedankt voor de preek” is ook niks mis natuurlijk
Toch, als officiële aanduiding van de toespraak na het Evangelie in de Eucharistie is “homilie” niet verkeerd. Die toespraak moet inderdaad een “gesprekje” zijn
Maar dit is geen gesprekje tussen de priester (of bij gelegenheid diaken) en de aanwezige gelovigen in de vorm van een dialoog. Daar zijn andere gelegenheden voor: een gesprekgroep of een parochieavond of misschien een “twitter-samenkomst”.
Nee, met homilie/gesprekje in de eucharistie wordt bedoeld een gesprekje tussen God en de gelovige, tussen de Heilige Geest en de geest van de hoorder.
De Geest spreekt tot de geest
Hoe moeten we ons dat nu voorstellen? Dat zal ik hier proberen uit te leggen.
De predikant spreekt, maar zodra hij spreekt gaan die woorden een eigen weg. Dat is te vergelijken met de schrijver van een boek.
Zodra het boek af is en gedrukt, lijkt het een eigen leven te gaan leiden. Zoals een moeder een kind baart, dat uit haar voortkomt, maar een eigen wezen is en een eigen weg gaat.
Het is met het boek alsof behalve de schrijver zelf (real-life author*) iemand anders de echte auteur is. Een soort schrijver die in het boek tot de lezer spreekt (implied author).
En zo is het ook met de lezer (real-life reader). Deze leest de roman, probeert de tekst te begrijpen. Maar in de geest van de lezer werkt het verhaal door op een manier waarvan h/zij zelf staat te kijken. Dat is de weerklank die de roman in het hart van de lezer heeft (implied reader).
Zo gaat het ook met de “homilie”. Als het goed is, spreekt de Heilige Geest als een soort innerlijke Spreker door de woorden van de pastor tot de gelovige die zich in de geest innerlijk laat aanspreken op zijn kind van God zijn. Het is een gesprekje dat zich in het hart van iedereen op een andere manier afspeelt. Het is zo intiem dat het moeilijk is Geest (implied speaker) en geest (implied hearer) te scheiden. Het is de communicatie van de heilige Geest die aan het begin van de viering aan de aanwezigen wordt toegezegd
Geen informatie of mening
Ook de predikant (real life speaker) is zelf dubbel hoorder (real life hearer én implied hearer) van de woorden die hij spreekt. Het is niet zijn mening die hij verkondigt. De boodschap die hij mag verkondigen is ook boodschap aan hem. Hij is in feite de “eerste hoorder”.
Daarom bereidt elke predikant zich voor op de homilie door gebed, bestudering van de Bijbeltekst, en door meditatie.
Zou de preek pure informatie zijn, dan zou desgevraagd elke hoorder na afloop hetzelfde antwoord geven op de vraag: “waar ging de preek over?” Maar de homilie is geen informatie.
Ze kan wel enige informatie bevatten. Maar dat is niet het doel.
Intieme omgang
De homilie is bedoeld als omgang van God met ons door de heilige Geest. In die omgang voelen we ons gekend. Daar worden we getroost, gesterkt, opgewekt als mensen die eraan herinnerd worden dat we kinderen van God zijn en wat ons te doen staat. Er is hier geen sprake van macht of dwang, maar van de vrijheid die past bij het geloof in de liefdevolle en barmhartige God.
Jaar van het geloof
De vergelijking van het gesprekje dat de homilie in de eucharistie is, met de litterair wetenschappelijke theorie van real-life author, implied author, real-life reader, implied reader neem ik graag voor eigen rekening. Maar ze geeft mijns inziens zeker inzicht in wat een homilie is, en wat het IIe Vaticaans Concilie voor ogen stond bij de herinvoering van de term “homilie”
In de eucharistie worden we zo gevoed door het Woord van de Heer en door de Tafel van de Heer.
Dit was het grote verlangen van de Concilievaders. Het is goed om dit in dit “Jaar van het geloof” opnieuw onder de aandacht te brengen
(c) Martin los, pastoor
*) W.C. Booth 1983 The Rhetoric of Fiction 2nd ed. Chicago: University of Chicago Press. Geciteerd in Martha Nussbaum 2001 Upheavals of Thought, First ed. Press Syndicate University of Cambridge