Arnon Grunberg Moedervlekken Lebowski Publishers Amsterdam 2016
Een psychiater die gespecialiseerd is in suïcidale patiënten. Het liefst heeft hij nachtdienst omdat nu eenmaal voor het aanbreken van de nieuwe dag mensen een einde aan hun leven proberen te maken. Het is zijn taak om ze daarvan te weerhouden. Elke keer dat dit lukt, is er één.
“Bewaren voor het leven” beschouwt hij zijn inspanning. Hij offert er zijn eigen leven voor op. Maar moet je dan niet zelf weten wat leven is? Als psychiater die met suïcidale mensen te maken krijgt, kijk je het lijden recht in de ogen. Dan is het zaak om ten opzicht van dat lijden zo veel mogelijk onaangedaan te blijven om de ander te kunnen helpen.
Wanneer je je kunt afsluiten voor het lijden van de ander, leef je dan zelf nog wel echt? Wanneer je zelf eigenlijk niet weet wat leven is, waar haal je dan het recht vandaan anderen te redden? Waar haal je de moed vandaan? Maar je kunt je wel afsluiten voor het leven en het lijden van anderen, dan sluit het leven zich nog niet voor jou af. Een plotselinge vlaag van verliefdheid op de verzorgster van je bejaarde moeder doet grenzen overschrijden en maakt dat het leven bij je inbreekt en alle routine verstoort. Een blauw oog is nog maar het minste, het begin van een leven als onvoorspelbaar waagstuk.
De nieuwste roman van Arnon Grunberg Moedervlekken boeide me van begin tot eind. De zoektocht van de hoofdpersoon Kadoke en van de andere levenden in dit boek naar leven en naar zin en betekenis is met bijzonder veel liefde voor alle nuances beschreven.
De psychiater is ook de enige zoon van een moeder die de holocaust heeft overleefd. Wat is in dat geval overleven? Een soort leven na de dood? Het is een adembenemende vondst van Grunberg dat deze moeder eigenlijk zelf letterlijk een leven begonnen is na de dood, een leven van vereenzelviging met een ander. In de rouw die volgt op het verlies van een geliefde zie je vaak gebeuren dat de overlevende eigenschappen en gewoontes van de partner overneemt. Is dat ook leven? Authentiek leven?
Misschien heeft religie een antwoord op deze vragen? Dat mag je verwachten. De rabbijn van de gemeenschap die de Sjofar (Ramshoorn) bezit, laat het in dit geval afweten. Maar religie is meer dan een rabbijn of synagoge. Religie is ook de levende traditie en gedeelde zingeving. Heeft de Sjofar niet te maken met de vraag naar dood en leven? Er wordt met Rosj Hasjanna, het Joods Nieuwjaar, op geblazen. Als de bazuin klinkt worden de doden opgewekt en is het laatste oordeel aangebroken zo vertelt de traditie.
Maar als leven een vraag is, wat is dan opgewekt worden ten leven? En wie heeft recht te oordelen over leven en levenden? Hij die dit doet, moet toch zelf beter dan wie ook weten wat leven is. Wie is deze Levende? Waar raken we aan de Levende? In het lijden? In het medelijden? Hoe ver moet je dan gaan? Hoe ver kun je dan gaan? Moet je dan niet grenzen overschrijden? Waar liggen die grenzen?
Het raakte me diep dat Grunberg suggereert dat de Sjofar niet de doden wakker maakt, maar de taak heeft God te wekken.
De rabbijn blijft onbereikbaar zelfs als Kadoke en hij in de supermarkt voor de kassa staan in verschillende rijen. Maar kan een gebeurtenis niet een soort Sjofar vormen? Betekenis kan toch oplichten uit de ontmoeting met een medemens? Een patient tegenover wie je je schuldig voelt omdat je die pijn hebt gedaan door over haar te beslissen alsof je als psychiater over iemands leven kunt beslissen?
Het moet, maar mag het ook? Als die vraag je niet los laat, blijkt dat het leven je niet losgelaten heeft. Wordt God daar voor ons wakker? In het appel dat klinkt in ons eigen hart?
Moedervlekken is onderhuids een diep religieus boek. Is dit boek zelf niet als een Ramshoorn die klinkt na het lezen? Behoedzaam kiest Grunberg zijn woorden driehonderdnegenennegentig bladzijden lang. Helder en zakelijk, vol ironie. Je raakt hoe dan ook gehecht aan deze psychiater die suïcidale mensen wil bewaren voor het leven – of niet sterven – en zelf elk moment dat het kan, aangrijpt om te kunnen roken. Een kwetsbare mens getekend door moedervlekken op zijn rug. Alsof leven ongeneeselijk en besmettelijk is. Het laat je in elk geval niet los zolang je leeft.
© Martin Los
