Waarheid spreekt voor zichzelf

Preek op de derde Adventszondag 13 december 2020 in Mariakerk en Willibrordkerk 

“ik ben niet waard de riem van zijn sandalen los te maken
Lieve zusters en broeders, we zijn getuige van een merkwaardig gesprek tussen Johannes de Doper en vertegenwoordigers van de priesters en levieten. Hun eerste vraag is: “Wie zijt Gij?” 1) Dat lijkt een beetje vragen naar de bekende weg, want duizenden mensen waren op Johannes afgekomen om zich te bekeren en zich te laten dopen. Zijn faam had zich overal verspreid. Maar de afgevaardigden vragen niet “Wie zijt Gij” om te weten wie hij is. Het gaat erom dat hij zich legitimeert: Wie ben jij dat je al die mensen aantrekt, hen bekering belooft en hen doopt? Deze priesters en levieten waren werkzaam zijn in de tempel. Dus godsdienst is hun beroep. In hun ogen was Johannes illegaal bezigt tenzij hij de beloofde Messias, de gezalfde van God, was. Maar dan moest hij daar ook rond voor uitkomen.
Het gesprek is dus niet zomaar een kennismakingsgesprek, zelfs geen gewone twist of conflict, maar een soort openbare rechtszaak. Johannes dient zich te verantwoorden.
Heel het Evangelie van Johannes bestaat uit dit soort gesprekken, nu met Johannes, en na diens marteldood met Jezus. Het gaat dus zoals in een rechtszaak om de waarheid. De waarheid kan niet zonder getuigen.
“Wie zijt Gij?” vraagt de eisende partij. “Ik ben de Messias niet” antwoordt de beklaagde. Als Johannes de Messias was geweest, dan had hij met het volste recht mogen dopen en daardoor zonden vergeven. Maar hij laat er geen twijfel over bestaan: Ik ben de Messias niet. Dat is de waarheid.
Wanneer ze doorvragen wie hij dan wel is, besluit hij met: Midden onder u staat Hij die gij niet kent. Die na mij komt. Ik ben niet waardig de riem van zijn sandalen los te maken. Johannes getuigt van de waarheid door te zeggen: Ik ben de Messias niet. Hij wijst niet naar zichzelf, maar naar Hem die na hem komt. Hij stelt zich heel nederig op. Omgang met de waarheid maakt altijd nederig. Je maakt jezelf kwetsbaar. Want je bent de waarheid zelf niet, je kunt er alleen van getuigen.
Vaak doen mensen alsof zij de waarheid in pacht hebben. Zij staan daarmee de waarheid in de weg. We kunnen alleen maar díenaar van de waarheid zijn. Als wij als christenen in het openbaar getuigen willen zijn van Jezus, moeten we tegen kritiek kunnen. Het licht van Christus dat in onze harten schijnt als de waarheid, wordt zodra we ermee in het openbare leven treden, beschouwd als een van de vele meningen. We moeten ons dan niet opblazen of overschreeuwen. We moeten niet met geweld van spierballentaal willen opdringen en kritiek de mond snoeren. De waarheid spreekt voor zichzelf. Zij heeft altijd het laatste woord. De waarheid is datgene wat uiteindelijk overeind blijft, al vrezen we soms het tegendeel.
In onze tijd is er veel te doen om de vraag of de waarheid wel bestaat. Wat is feit en wat is fictie. Complottheorieën laten zien hoe gemakkelijk feiten naar de hand gezet kunnen worden als het gezond verstand wordt uitgeschakeld  en de waarheid geweld wordt aangedaan  Sommigen ontkennen zelf dat er zoiets bestaat als feiten alsof er alleen maar persoonlijke subjectieve meningen zijn. Van deze onzekerheid maken dictators en populistische politici op het wereldtoneel gebruik om hun eigen onwaarheden voor waarheid door te laten gaan. Je vraagt je dan af hoe deze en gene zonder blikken of blozen openlijk leugens verkondigt. Maar waarheid ontkennen en leugens verkondigen als waarheid geeft een gevoel van macht. Vooral als er een grote groep aanhangers is die in hun vuistje lachen. Mensen op het verkeerde been zetten, manipuleren, gebruik maken van de goedgelovigheid van mensen, geeft een gevoel van macht. Maar het kan op den duur geen stand houden. Dat kan alleen de waarheid, daarom is het de waarheid.
Johannes de Doper spreekt als betrouwbare getuige de waarheid: “Ik ben de Messias niet…Ik doop met water, maar midden onder u staat Hij die gij niet kent. Ik ben niet waardig de riem van de sandalen los te maken.”
Johannes de Doper was een groot man in de ogen van de mensen. Hij bracht een massa mensen op de been. Er brak iets nieuws met hem aan. Dat voelden de mensen aan. Van heinde en ver kwamen ze naar hem toe om hun leven te beteren, om nieuw mensen te worden. Als teken daarvan lieten ze zich onderdompelen in het water van de Jordaan. De honger van de mensen naar een nieuw leven maakte dat zich ze zich door niets lieten weerhouden om hun handen uit te strekken naar het rijk der hemelen. Daarom wordt Johannes de Doper vanaf de vroeg-christelijk kerk bijzonder geeerd. Dat blijkt onder andere hier uit. Van alle heiligen wordt als regel de sterfdag herdacht. Maar van twee heiligen herdenkt de kerk ook de geboorte dag. Van Maria, die centraal staat in het prive-leven van Jezus, als degene die Hem baarde en het leven schonk, en Johannes de Doper die zijn weg bereide in het publieke leven.
Johannes weerstond de verleiding om zichzelf uit te roepen tot leider. Hij wilde dienaar van de waarheid zijn. Hij was ervan overtuigd dat hij die stem van een roepende in de woestijn mocht zijn waarover Jesaja spraak: een wegbereider van de lang verwacht Messias.
Laten wij ook getuigen zijn van Hem die zegt: Ik ben de weg, de waarheid en het leven. De tweede lezing 2) vertelt hoe deze getuigen eruit zien: altijd blijmoedig, het gebed als rode draad door hun leven, dankbaar voor alles. “En blust de geest niet uit”. Het geloof in Jezus draagt vrucht in onderlinge liefde, hoopvolle initiatieven, wijsheid, dienstbaarheid. Allemaal tekenen van de geest. We moeten die alleen niet tegenwerken, niet uitblussen, door jaloezie, cynisme en gebrek aan enthousiasme. “Midden onder u staat Hij die gij niet kent. Ik doop met water, maar hij zal u dopen met de heilige geest en vuur”.
Amen

(c) Martin Los

Schriftlezingen in deze eucharistie op de derde zondag van de Advent volgens heet universele r.k. leesrooster: 1e lezing: Jesaja 61:1-2,10-11; 2e lezing: I Thessalonicenzen 5:16-24; Evangelielezing: Johannes 1:6-8, 19-28

1) Evangelie 2) 2e lezing
* afbeelding Johannes de Doper

Het geweten als zorg om de wijngaard

Homilie op de 26e zondag door het jaar A 27 september 2020 Mariakerk

Lieve zusters en broeders, elke Evangelieboek is rijk aan woorden en handelingen van Jezus. Bovendien zijn er zelfs vier Evangelisten die verslag hebben gedaan. We kunnen dus elke zondag maar een klein deel uit die rijkdom voorlezen en beluisteren. Dat is genoeg om er elke zondag door geïnspireerd te worden in ons geloof of om geattendeerd te worden op iets van in ons persoonlijk leven en in de gemeenschap verbetering behoeft.
Maar omdat we elke keer maar een gedeelte lezen, weten we meestal niet de context. Wanneer sprak Jezus deze gelijkenis over de twee zonen waarvan de één ja zei en nee deed, en de ander nee zei en ja deed? 1) Ergens aan het begin van zijn optreden als leraar, of halverwege of tegen het einde?
Déze gelijkenis sprak hij in de dagen na zijn intocht in Jeruzalem, op wat nu Palmzondag genoemd wordt. In die tijd sprak Jezus tot de hogepriesters en de oudsten van het volk: “wat denkt ge van het volgende? Een man had twee zonen”.
Jezus is kort te voren door menigte als een koning binnengehaald. Maar wat voor een koning zal hij zijn? Een gewone machthebber of één die in liefde dient en alle harten verovert? Het gaat er dus om spannen. Hoe zullen de religieuze leiders reageren? Ze kijken met argwaan naar hem.  Hun hart verhardt zich. Daarom daagt Hij hen uit om bij zichzelf te rade te gaan.
Ongeveer drie jaar eerder trad Johannes de Doper op. Hij werd vermoord ten gevolge van zijn verkondiging in de gevangenis. Wie bekeerden zich op zijn boodschap? Mensen van wie je het niet verwachtte? Tollenaars en prostituees. Zij, de religieuze leiders, bleven onbewogen. Ze gingen over tot de orde van de dag. Waren zij zulke slechte mensen? Nee, maar achter een fatsoenlijke voorkomen, kan toch een minder mooi leven schuil gaan. Wie heeft niet ooit een verkeerde keuze gemaakt? Niemand die zijn memoires of autobiografie schrijft laat het achterste van zijn tong zien.
Had de prediking door Johannes de Doper dat het koninkrijk van God nabij was, hen niet intens blij moeten maken? Dat houdt Jezus hen voor. Hadden ze niet de kans aan moeten grijpen een nieuw leven te beginnen, vervuld van Gods genade? De tollenaars en prostituees en andere mensen die voordien het publieke leven schuwden, hadden die kans met beide handen aangegrepen. Maar zelfs toen ze dat zagen bleven personen die publieke verantwoordelijkheid droegen en in aanzien stonden, onverschillig.
Nu Jezus door de menigte als koning is ingehaald, dreigt een herhaling van de dagen van Johannes te Doper. Want ook nu zijn het de mensen aan de zelfkant van het leven die nu Jezus verwelkomen en in hem Gods liefde en genade herkennen. Maar de zelfbewuste en verantwoordelijke mensen sluiten hun hart voor Jezus en voor zijn boodschap van verzoening en genade.
Jezus nodigt degenen die hem met argwaan bekijken uit om bij zichzelf te rade te gaan. Als ze dit allemaal zien gebeuren, moeten zij zich dan ook niet gewonnen geven aan Gods genade. Die genade die het leven glans geeft, die alle sleur doorbreekt, en die vrijmaakt van verborgen angst en voor oordelen over anderen.
Dat is ook telkens weer de vraag aan iedere mens. Ga bij jezelf te rade. Is het verantwoord wat je doet.
In het beeld van de gelijkenis lijkt het leven op werken in een wijngaard, vaak inspannend werk aan de ene kant, maar aan de andere kant met heerlijk vooruitzicht op de oogst en het wijnfeest. Bovendien werken we daarin niet als slaven maar als zonen, kinderen van God. Hij neemt ons in de arm als medewerkers. Maar omdat we geen slaven zijn, maar zonen en dochters heeft Hij ons de vrijheid geschonken om mee te doen of niet.
God heeft ieder van ons dus een eigen verantwoordelijkheid gegeven om op elk moment ons af te vragen of we ons gedrag. kunnen verantwoorden. In de eerste plaats naar onszelf. Willen we die mens zijn die onverschillig blijft waar mensen opbloeien door Gods genade.
De oudsten en hogepriesters die Jezus afwijzen, zijn als de zoon die ja zegt tegen de vader die hem vraagt in de wijngaard te werken, maar hun verantwoordelijkheid niet nemen. Ze gaan niet bij zichzelf te rade om tot de conclusie te komen: eigenlijk kan het niet wat ik doe. De andere zoon zegt nee, maar krijgt spijt. Dat wil zeggen: hij gaat bij zichzelf te rade. Hij is zich plotseling weer bewust van zijn verantwoordelijkheid en zegt tegen zichzelf. Dit kan ik niet waarmaken. Daarom, hoewel hij eerst ‘nee, vader’ gezegd heeft, gaat hij toch aan de slag in de wijngaard.
Jezus houdt de publiekelijk verantwoordelijken in Jeruzalem voor: denk na, ga bij je zelf te rade. Kun je verantwoorden wat je nu doet? Je hebt toch een geweten. Als je niet meer naar je geweten luistert ben je als iemand die ja zegt, maar nee doet. Dan verval je tot onverschilligheid. Alsof je geen geweten hebt. Dan ga je alles wat je doet goed praten en kom je van kwaad tot erger. We zien zulke ontwikkelingen ook in onze maatschappij.
Jezus is in de wereld gekomen om ons mensen de vrijheid te geven van Gods kinderen. We mogen steeds opnieuw beginnen als we tot het inzicht komen dat we niet goed gehandeld hebben. Waar de wereld tegen ons zegt: je zit voor altijd vast aan je verleden, voor altijd aan de verkeurde keuzes die je gemaakt hebt- één is al genoeg – daar schenkt Jezus ons de vrijheid door Gods liefde ons mee te delen. Hij is aan de mensen gelijk geworden, en als mens verschenen heeft hij zich vernederd door gehoorzaam te worden tot de dood, de dood aan het kruis. Daarom heeft God hem hoog verheven en de naam gegeven boven alle namen uit. Amen. 2)

(c) Martin Los

Schriftlezingen op deze 26e reguliere zondag door het jaar volgens het r.k. liturgische leesrooster

1) Evangelie: Mattheus 21:28-32
2) 1e lezing: Filippenzen 2:1-11