Preek in de Kerstnacht op donderdag 24 december 2020 Mariakerk
“Eer aan God in de hoge en vrede op aarde voor de mensen van zijn welbehagen” zingen de engelen op het moment van de geboorte van Jezus, de Christus 1). Wij stemmen met de engelen in. Dit jaar niet met volle kerken en heerlijke koorzang zoals we graag zouden willen, maar des te meer met hart en ziel in de eenzaamheid van de huiskamer en verlaten kerken. Een stille nacht waarin we verstoken zijn van onze dierbaren met wie we anders samenzijn. Maar juist door dat gemis zijn we des te meer verbonden. Epidemie en coronamaatregelen kunnen die unieke sfeer en betekenis van het Kerstfeest niet verhinderen. De engelenzang gaat altijd door. “Eer aan God in den hoge”
Die lofzang wil zeggen: de unieke macht en de rijkdom van God komt hier aan het licht, hier op dit moment in de geschiedenis door de geboorte van dit kind. Met andere woorden: God gooit zijn hele gewicht in de schaal bij de menswording van zijn Zoon. Kwetsbaar en klein, geboren in een stal, met als wieg een voederbak.
Laat me u toch nog even meenemen naar het begin van het verhaal van de geboorte van Jezus. Keizer Augustus vaardigt het besluit uit dat iedereen in zijn rijk zich moet laten inschrijven. Zo’n bevel getuigt van daadkracht en absolute macht. Onze vertaling heeft “volkstelling” maar het is meer dan koppen tellen. Inschrijven wil zeggen: op de lijst gezet worden van burgers die belasting moeten betalen. Niemand ontkomt aan dit keizerlijk besluit op straffe van een nobody worden. Illegale immigranten weten wat een ellendige toestand dat is.
Viermaal in het verhaal wordt dit woord “inschrijven” gebruikt. De evangelist Lukas vertelt dat de keizer besluit dat alle bewoners van zijn rijk zich moet laten inschrijven. “Deze inschrijving vond plaats terwijl Quirinius stadhouder van Syrie was”. “Allen begaven zich op weg om zicht te laten inschrijven, ieder naar zijn eigen stad”. “Ook Jozef ging op weg om zich te laten inschrijven, samen met Maria, zijn verloofde die zwanger was”.
Ziet u, hoeveel nadruk er ligt op dat inschrijven? Het wordt ons als het ware ingeprent. De keizer heeft de macht om een hele wereld in beweging te krijgen. De mensen zullen het ervaren hebben als een aanslag op hun privacy. Maar ze kregen door dat keizerlijk besluit wel een naam en een gezicht, een identiteit voor de wet en het openbare leven.
Op dát moment wordt in Bethlehem dit kind geboren dat de naam Jezus moet krijgen. Met de geboorte van Jezus treedt God onze wereld en onze geschiedenis binnen met een naam en een gezicht. Dat is het wonder dat we vandaag vieren. Het goddelijk initiatief. Hier wordt ook geschiedenis geschreven, maar anders dan door de keizer en zijn volkstelling.
Eigenlijk wordt onze wereld vernieuwd met de geboorte van ieder kind en met elke nieuwe generatie. Alleen staan we daar niet zo bij stil. Deel uitmaken van de geschiedenis houdt voor ons vooral in dat we een schakeltje vormen in een lange keten. Van oorzaak en gevolg. Alsof alles al vastligt op allerlei gebieden. De wereld van de keizer met zijn inschrijving. Waaraan zouden we nog de illusie ontlenen dat we vrije mensen zijn? Bovendien zijn we allemaal onderworpen aan de dood, geen mens uitgezonderd. Ja, dat we stérvelingen zijn en onvrij, dát lijkt ons leven te bepalen. Maar het Kerstfeest herinnert ons eraan dat we allemaal gebóren zijn. We zijn allemaal geboortewezens, beginners. Een nieuw begin, niet alleen voor onszelf, maar voor de wereld. Geschiedenis als in vrijheid steeds opnieuw beginnen volgens de Joodse filosofe Hannah Arendt.
Met de geboorte van Jezus, komt alle nadruk te liggen op een nieuw begin. Een nieuw begin voor alle mensen van alle tijden. “Zie, ik breng u een blijde boodschap” zegt de engel “die bestemd is voor heel het volk. U is heden de heiland geboren in de stal van David”. Zijn geboorte, dit goddelijk initiatief, brengt vrijheid en hoop in de wereld. Heel Jezus’ leven is vervuld van hoop. Hij kwam in de wereld, maar werd er geen onderdeel van, geen radertje in een klok. Hij leert ons de vrijheid en de liefde en de hoop. Zo eindigt zijn leven niet in de dood, maar in de verrijzenis. Zo blijft zijn geboorte een nieuw begin voor iedereen die zich voor hem openstelt en het met zijn boodschap waagt.
Door het geloof in Jezus worden we ”kinderen van God” horen we de apostelen telkens zeggen. We mogen dit zelf zo beleven. Dat doen we als we de vrijheid nemen om lief te hebben, om andere mensen te vergeven en nieuwe kansen te geven, om ons niet neer te leggen bij het onrecht in de wereld, om niet te geloven in “noodzakelijk kwaad” bij aantasting van natuur en klimaat door onze manier van leven. Dat doen we als de vrijheid nemen en gebruiken om creatief te zijn in onze manier van omgaan met nood van medemensen. We hebben er alle reden en alle mogelijkheden toe, omdat we leven vanuit echt menszijn, en mens zijn betekent een nieuw begin zijn. We kunnen kiezen. We hebben de vrijheid. We leven van de hoop.
Deze coronatijd is juist een kans om na te denken en te dromen over een nieuwe wereld. Wat jammer als we als het vaccin er is op dezelfde manier door zouden leven alsof er niets gebeurd is. Kunnen we onze agenda’s niet zo inrichten dat er meer tijd is voor elkaar? Kunnen we ons niet voornemen dat we minder veeleisend zijn naar elkaar? Dat we meer ruimte geven aan stilte en gebed in ons persoonlijk leven om beter om te gaan met eenzaamheid. Dat we ook de kerk en de liturgie weer meer gaan waarderen als de plek van de ontmoeting met God en zijn Kerk. Die unieke plaats waar we de vrijheid van Gods kinderen beleven en beoefenen. Waar de zang van de engelen nooit ophoudt: Eer aan God in de hoge en vrede op aarde aan de mensen die Hij liefheeft. Amen
pastoor Martin Los
1) Evangelie van de Kerstnacht Lukas 1:1-14